Minder regels? Regelgeving is juist Europa’s geheime wapen
In ‘Lobby – Between Green Deals and Ideals’ biedt Suzanne Schols een blik achter de schermen van de Brusselse klimaatlobby, om zo de zichtbaarheid en transparantie van deze lobbypraktijken te vergroten. Lees meer over haar werk onderaan het artikel. Hierboven zie je de ontvangstruimte van de Europese Commissie.
Europa is in de ban van deregulering: minder regels, meer economische voorspoed. Om die reden zijn gisteren belangrijke Europese duurzaamheidsdoelen gesneuveld. Maar volgens hoogleraar Europees recht Alberto Alemanno maak je ons continent met minder regels alleen maar zwakker, afhankelijker én minder democratisch.
Er was eens een tijd waarin de Europese Unie de meest ambitieuze wetten ter wereld wilde maken. Niet om burgers te pesten, maar juist om ze te beschermen tegen oneerlijke praktijken van bedrijven en overheden, tegen vervuiling en tegen allerlei andere narigheid.
Wetten werden gemaakt om kunstmatige intelligentie te beteugelen (de AI Act), de persoonlijke gegevens van burgers te beschermen (de Digital Services Act) en Europa klimaatneutraal te maken (de Green Deal). De EU wilde de wereld laten zien dat economische groei en bescherming elkaar niet hoeven uit te sluiten. Die wetten zouden andere landen ook inspireren om hetzelfde pad te volgen.
Maar dat ideaal begint nu te wankelen, waarschuwt Alberto Alemanno, Jean Monnet-hoogleraar Europees recht aan HEC Paris en Democracy Fellow aan Harvard.
‘“Deregulering” is het nieuwe toverwoord in Europa – in alle lidstaten én in de Europese Unie’, zegt hij.
Op ons continent heerst steeds meer het idee dat te veel regels innovatie verstikken; daarom worden wetten nu aangepast, afgezwakt en teruggetrokken.
Gisteren werden twee wetten die bedrijven verplichten om milieu- en mensenrechtenschendingen aan te pakken in hun productieketens (en daarover te rapporteren) flink afgezwakt – onder druk van bedrijfslobby’s, uiterst rechtse partijen en de Verenigde Staten. Voor het eerst in de geschiedenis van de EU vormde de grootste Europese partij een meerderheid met, vaak anti-Europese, conservatieve en uiterst rechtse partijen.
Ook andere wetten gaan nu op de schop. Vorige week werd een belangrijk Europees klimaatdoel versoepeld.* En de ooit zo ambitieuze AI Act en andere privacywetten worden onder druk van Amerikaanse bigtechbedrijven* afgezwakt.*
Volgens Alemanno zijn al deze teruggedraaide wetten onderdeel van een veel groter patroon, waarin de EU van binnenuit wordt uitgehold onder het mom van ‘deregulering’.
‘Het idee is: gooi knellende regels de deur uit, zorg voor minder papierwerk, en de economie zal vanzelf groeien. Zo kan Europa op magische wijze weer gaan concurreren met grootmachten als de Verenigde Staten en China. Maar dat is een illusie’, zegt Alemanno.
‘Deregulering heeft grote negatieve consequenties. Niet alleen voor Europese burgers zelf, maar op de lange termijn ook voor de positie van Europa in de wereld. Het is zelfdestructief. Wie de Europese bureaucratie afbreekt, breekt Europa zelf af.’
Waarom zelfdestructief?
‘Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog beseft Europa hoe afhankelijk het is van andere landen. Die afhankelijkheden zijn er op drie fronten: defensie (met de Verenigde Staten als historische bondgenoot), de economie (waarvoor we naar China kijken) en energie (met spotgoedkope olie en gas uit Rusland).’
‘Europa heeft een deel van die afhankelijkheden aangepakt: het heeft zich grotendeels losgewrikt van Rusland en het heeft geprobeerd de risico’s ten opzichte van China te verkleinen. Maar het is nog steeds sterk afhankelijk van de Verenigde Staten – van defensie tot toeleveringsketens en energie.’
‘En wat doet Europa? Het blijft afstand doen van zijn eigen regelgevende macht, onder druk van Amerika en conservatieve meerderheden in Europese landen. Kijk maar naar hoe we omgaan met big tech– we zetten de deur wijd open en leggen grote Amerikaanse bedrijven geen strobreed in de weg.’
‘Maar hiermee geeft de EU het krachtigste wapen weg dat het heeft! Europa is geen militaire of technologische supermacht. Maar het heeft wél het vermogen om zijn eigen en de mondiale markt te reguleren.’
‘Het is geen toeval dat de EU zo welvarend is, en dat Europese burgers zulke hoge levensverwachtingen en -standaarden hebben. Dit is het rechtstreekse resultaat van regelgeving die Europese burgers beschermt. Wie regels als bureaucratische luxe of last ziet, heeft het mis. Regels zijn een instrument voor onafhankelijkheid en bescherming van je burgers. Vergelijk het met de VS, waar burgers juist nauwelijks worden beschermd door de overheid en de samenleving instort.’
‘Met regelgeving kunnen we bepalen welke Amerikaanse bedrijven toegang krijgen tot onze markt. Hoe meer we meegaan in de wensen van de Verenigde Staten, hoe afhankelijker we juist zijn – en dat terwijl zij ons het leven steeds zuurder maken. Europese leiders voeren nu in feite Trumps werk voor hem uit: dereguleren, afzien van regelgeving, regels terugdraaien. En dat alles maakt het Amerikaanse bedrijven gemakkelijker, terwijl het de Europese levensstandaarden verlaagt.’
Noem eens een voorbeeld?
‘Heb je even? We verlagen onze bescherming op het gebied van volksgezondheid, chemicaliën en pesticiden. Op alle gebieden staat regelgeving onder druk. Maar misschien wel de grootste dossiers zijn het klimaat en onze digitale omgeving, waar de EU juist jarenlang een pionier op was.’
‘Er is vijf jaar gewerkt aan de Green Deal, een ambitieus pakket dat bedrijven verplicht hun uitstoot te verlagen en daarover te rapporteren. Twee wetten uit die deal – de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) en de Due Diligence Directive (CSDDD) – zijn gisteren flink afgezwakt, onder druk van bedrijfslobby’s, uiterst rechts en de Verenigde Staten. Onder het mom van “versimpeling” zijn de verplichtingen voor bedrijven om misstanden in hun productieketen aan te kaarten aanzienlijk verminderd ten opzichte van de oorspronkelijke wetten. Vijf jaar werk, in zo’n korte tijd, ongedaan gemaakt!’
‘Eerst werd de Green Deal nog verdedigd als middel om Europa concurrerender te maken. Nu zeggen dezelfde leiders het tegenovergestelde: dat de Green Deal een last is die onze economie schaadt.’
‘Hetzelfde gebeurt nu met het digitale wetboek van de EU, dat nu wordt aangevochten door de VS, en door de EU zelf niet meer wordt toegepast op de grote Amerikaanse techbedrijven.’
‘Dat iszo’n radicale ommekeer in zo’n korte tijd. Zó inconsistent. Dit is een race naar de bodem, niet naar de top.’
Wat verklaart die radicale ommekeer?
‘Ik denk dat er veel factoren zijn die elkaar in de loop der tijd overlappen. De eerste factor: de boerenprotesten in het najaar van 2023. Boeren trokken naar Brussel, vernielden van alles en riepen dat ze als sector niet aan nieuwe regels van de Green Deal onderworpen wilden worden, omdat die te veeleisend zouden zijn. In werkelijkheid zou vrijwel geen van die regels invloed hebben op het Europese landbouwbeleid.’
‘Die boerenprotesten waren het kantelpunt voor de Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen. Men was bang dat die onvrede politiek momentum zou krijgen, zoals in Nederland gebeurde. Samen met haar partij, de Europese Volkspartij, en geïnspireerd door wat er in Nederland gebeurde met de BBB, beseften ze dat ze een enorme politieke kans hadden om de stem van de boeren te worden.’
‘Het tweede grote moment kwam van de Duitse politieke partij CDU, uit dezelfde christendemocratische familie. Die beweerde dat het Europese klimaatbeleid de Duitse auto-industrie de nek omdraaide – vooral door het verbod op verbrandingsmotoren vanaf 2035. Dat verbod werd door de CDU gezien als economische zelfmoord.’
‘Tegen het einde van 2023, begin 2024, toen men zich voorbereidde op de Europese verkiezingen, riepen tegenstanders: laten we proberen dat verbod terug te draaien, die wetgeving open te breken. Zo konden ze steun krijgen van de industriële achterban in Duitsland en in andere landen die afhankelijk zijn van de Duitse auto-industrie. En dat lukte behoorlijk goed.’
‘Toen kwam het Draghi-rapport. De voormalig president van de Europese Centrale Bank, Mario Draghi, werd door de leider van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, gevraagd de Europese economie onder de loep te nemen. Hij concludeerde dat Europa niet concurrerend genoeg zou zijn vanwege een overvloedigheid aan regels.’
‘Daarmee was het plaatje compleet. Het mantra werd: een succesvol Europa krijg je alleen met deregulering. Zo werd het oorspronkelijke idee volledig omgedraaid: het terugdringen van CO2 was eerst het middel om sterker te worden. Nu is het deregulering van verduurzaming die als de weg vooruit wordt gepresenteerd.’
Je had het eerder ook over de rol van de Verenigde Staten. Welke rol spelen zij hierin?
‘De Amerikaanse regering en de MAGA-beweging beschouwen de Europese Unie – niet China – als vijand nummer één. Dat heeft geleid tot een ideologische beweging tegen de EU, aangewakkerd door techmiljardairs. Durfkapitalist Marc Andreessen zei letterlijk: ‘Ons principe is: doe het tegenovergestelde van wat de EU doet.’* JD Vance beweert dat de EU de vrijheid van meningsuiting inperkt.’*
‘Trump vindt Europeanen losers, zegt dat onze economie niet werkt en dat we onze eigen industrie wurgen. Zo speelt hij handig in op een groeiend negatief sentiment over de Green Deal.’
‘Het wordt nog gevaarlijker. Er is een zelfvernietigende reflex ontstaan bij Europeanen. Ze zeggen: “We wilden al vóór Trump dereguleren, maar nu hebben we er nóg een reden bij: Trump wil dat we dit doen! Als we hem laten zien dat we onze digitale wetgeving opschorten, dat we de Green Deal niet van kracht laten zijn voor Amerikaanse bedrijven, dan zal Amerika ons vast blijven beschermen. Dit is de prijs die we betalen voor de Amerikaanse veiligheidsgaranties en de blijvende steun aan Oekraïne.”’
‘Maar niks daarvan is zeker. En je ziet dus dat dit verhaal zichzelf versterkt. Elke dag lijkt het overtuigender, maar in werkelijkheid dient het niet Europa, maar Amerika. We plegen langzaam politieke zelfmoord door te herhalen dat Europese concurrentiekracht zou afhangen van het verminderen van onze regelgeving en de bescherming van burgers.’
‘Want in werkelijkheid kunnen we maar een ding echt goed: onze markt reguleren en beschermen. Door deregulering geven we Europa weg – aan grote bedrijven uit China en de VS.’
‘Het tijdelijke handelsakkoord tussen de EU en de VS is het laatste voorbeeld daarvan. Amerika trok aan het langste eind door van Europa te eisen zijn regelgevende macht grotendeels op te geven, en door te beloven dat Europese regels Amerikaanse bedrijven niet zouden belemmeren.’*
‘Hiermee zetten we ook de deur open voor MAGA-donoren om de Europese politiek binnen te dringen met grote zakken geld, via nieuwe organisaties die zich hier in Brussel vestigen of al bestaande conservatieve organisaties die zich voordoen als denktanks, zoals het Hongaarse Mathias Corvinus Collegium en het Poolse Ordo Iuris. Ze bouwen een alternatief informatie-ecosysteem, en volgen een totaal ander script dan het traditionele Europese maatschappelijk middenveld.’
‘De Europese organisaties die cruciale publieke belangen verdedigen krijgen tegelijkertijd steeds minder invloed en geld. De European Public Health Alliance, de waakhond voor volksgezondheid, wordt gesloten. Eurocare, de koepel van anti-alcoholorganisaties, sluit zijn kantoor. De European Network Against Racism heeft steeds minder geld. Ik maak me daar grote zorgen over.’
Hoeveel bewijs is er eigenlijk dat te veel regelgeving Europa schaadt? Want dat lijkt het kernargument van voorstanders van deregulering.
‘Het argument dat regels ons zouden belemmeren, rust op zeer wankele gronden. Zelfs Mario Draghi, een van de meest toonaangevende economen ter wereld, kon geen overtuigend bewijs geven dat het gebrek aan Europese concurrentiekracht te wijten is aan een overdaad aan regels.’
‘Hij haalde in zijn rapport enkele voorbeelden aan, vooral uit Zuid-Europa, maar zonder in te gaan op wat volgens mij het sterkste tegenargument is: hoe is het mogelijk dat sommige EU-lidstaten, zoals Polen, die aan exact dezelfde Europese standaarden zijn gebonden als Frankrijk, economisch zo snel en zo consistent zijn gegroeid? We hebben het over 8 à 10 procent bbp-groei per jaar.’
‘Dat bewijst juist het tegendeel: regelgeving houdt ons niet tegen. Sterker nog, uit OESO-studies en uit gegevens van individuele Europese economieën blijkt dat het regelgevend kader in Europa juist heeft bijgedragen aan onze welvaart.’*
‘Men kijkt vaak alleen naar de kosten van regelgeving, zonder de baten op de langere termijn mee te nemen. Terwijl de baten zich vaak pas later manifesteren.’
‘Als je meerekent dat – in tegenstelling tot in de VS – de levensverwachting stijgt, de levensstandaard verbetert, sterftecijfers dalen en de Europese economie tegelijkertijd blijft groeien, dan zie je juist een positieve samenhang tussen regelgeving en welzijn.’
Luistert Europa te veel naar de industrie bij het afzwakken van regels?
‘Daar bestaat geen enkele twijfel over. De grote lobbygroepen – te beginnen met BusinessEurope, dat alle grote bedrijven in Europa vertegenwoordigt – laten geen kans onbenut om dit antireguleringsverhaal aan te wakkeren.’
‘Van de boerenprotesten tot de discussie over de verbrandingsmotor, en zelfs het Draghi-rapport – telkens grijpt de bedrijfslobby die momenten aan om te zeggen: “Brussel moet luisteren naar de industrie, niet naar burgers.” Politici nemen dit over en hebben het over “industrieel beleid”, maar in werkelijkheid gaat het vooral om het maximaliseren van winst voor een minderheid, niet voor iedereen.’
‘Wat interessant is: veel investeerders – met name de vermogensbeheerders die deze bedrijven financieren – zijn helemaal klaar met wetgeving die steeds wordt veranderd. Ze hadden namelijk geld gestoken in bedrijven die moesten voldoen aan de nieuwe regels, waarvan velen dachten dat ze binnenkort zouden ingaan. De regels gaven ze ook houvast om hun investeringen beter te onderbouwen, omdat bedrijven beter moesten rapporteren over hun voetafdruk. Nu die regels alsnog worden teruggedraaid, zitten die bedrijven met enorme leningen en verplichtingen, zonder de prikkel om die investeringen uit te voeren, of informatie om hun investeringen kracht bij te zetten.’
‘Toch luistert de Europese Commissie op aandringen van lidstaten naar de industrielobby, en gebruikt het sinds kort de omnibuswetten om regelgeving voor bedrijven – van autofabrikanten tot techbedrijven – te “vereenvoudigen”, oftewel: af te breken.’
Omnibuswetten? Leg uit.
‘Omnibuswetten zijn enkelvoudige wetten waarmee gelijktijdig meerdere bestaande wetten op verschillende beleidsterreinen worden gewijzigd. Ze combineren dus uiteenlopende regels met een omweg, om deze te versoepelen of zelfs af te schaffen.’
‘In de geschiedenis van de Europese Unie zijn er, voor zover ik weet, maar drie echte “omnibuswetten” geweest. Die werden toen gebruikt om wat verouderde wetgeving te actualiseren, bijvoorbeeld over faillissementsrecht. Niet echt een populair instrument, dus.’
‘Maar sinds het Draghi-rapport zag de huidige Commissie de kans om de omnibus te gebruiken als een handig middel om sneller te dereguleren. Door verschillende voorstellen samen te voegen, kunnen ze de normale procedures – publieke raadpleging, effectbeoordelingen, maatschappelijke toetsing – grotendeels overslaan.’
‘Normaal gesproken zijn zulke stappen verplicht bij het opstellen van nieuwe wetgeving. Maar via de omnibusconstructie kan dat worden “versneld”, of beter gezegd: overgeslagen.’
‘Het krankzinnige: de omnibus is in korte tijd bijna de standaardmanier van wetgeving geworden in Brussel. Meer dan de helft van de komende voorstellen van de Commissie in 2026 zal uit omnibuswetten bestaan.’
‘In 2024 waren van alle voorstellen van de Europese Commissie slechts 15 procent onderworpen aan een volwaardige effectbeoordeling en openbare raadpleging! De overige 85 procent – dus bijna alles – ging erdoor zonder die studies of consultaties’.*
‘Dit doet het nu ook bij twee belangrijke onderdelen van de Green Deal, die zijn samengevoegd in één omnibus – de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) en de Due Diligence Directive (CSDDD). Deze twee wetten waren al formeel goedgekeurd, maar zijn gisteren flink afgezwakt.’
Is versimpeling per definitie problematisch? De CSRD en CSDDD waren volgens sommigen juist té zwaar – het Draghi-rapport noemde de rapportageverplichtingen die de wetten aan bedrijven oplegden ‘overdreven’ en ‘kostbaar’.
‘Het ontwerp van die rapportageverplichtingen had inderdaad beter gekund – om dubbelingen te vermijden. Maar nu verdwijnt de rapportageplicht voor het overgrote deel van de bedrijven. In Nederland zullen nog maar enkele tientallen bedrijven eraan moeten voldoen. Dat druist volledig in tegen het doel van de wetgeving: transparant maken wat bedrijven uitstoten, zodat investeerders weten waar ze hun kapitaal aan toewijzen.’
‘We weten uit onderzoek dat rapportageverplichtingen wél sociale en culturele normen veranderen. Het punt is: in plaats van de regels te verbeteren, schaft men ze nu gewoon af. Dat is het verschil tussen vereenvoudiging en deregulering.’
‘En dit alles met dank aan de grootste Europese partij, de Europese Volkspartij van Ursula von der Leyen. Zij kregen gisteren een conservatieve en uiterst rechtse meerderheid achter zich voor deze wet, met verwoestende gevolgen voor de Europese economie, samenleving en democratie.’
‘Dit zet niet alleen de deur open voor meer Amerikaanse invloed; het schept ook een precedent. De EU zal dit zien als een aanmoediging om nog meer geitenpaadjes te nemen in wetgevingsprocedures, waarmee de procedurele integriteit in het gedrang komt. Als deze omnibus werd verworpen, dan had dat juist een rem kunnen zetten op de dereguleringsgolf.’
Uiterst rechtse partijen hameren al jaren op minder bemoeienis uit Brussel. Krijgen ze daar nu meer gehoor voor, nu hun invloed in de EU groeit?
‘Uiterst rechts heeft onmiskenbaar bijgedragen aan de versnelling van dat proces en aan het creëren van een soort consensus dat regels slecht zijn. Zij blijven alle Europese partijen pushen richting deregulering.’
‘Zij herhalen het narratief dat regelgeving Europa verzwakt. Maar ze geven er ook hun eigen draai aan: deregulering is niet alleen economisch noodzakelijk, maar geeft landen ook hun “nationale soevereiniteit” terug.’
‘Hiermee oefenen ze enorme druk op de politiek uit, met name op de grootste conservatieve partijen in de Europese Unie, zoals de Europese Volkspartij. En omdat die partijen bang zijn om kiezers te verliezen aan uiterst rechts, volgen die steeds vaker datzelfde pad.’
‘We weten dat er binnen de Europese Commissie een hervorming op komst is en dat ze in hun bureaucratie en personeel willen snijden. Niemand binnen de centrumrechtse en conservatieve partijen durft te zeggen dat dit een slecht idee is. Ze volgen dus klakkeloos het draaiboek van uiterst rechts om populair te blijven bij hun eigen achterban. Het is de “DOGE-isering” van het Europese bestuur.’
Hoe zouden we bureaucratie weer kunnen neerzetten als goed, beschermend en waardevol, in plaats van verlammend?
‘Draai het narratief volledig om: bureaucratie en regelgeving verbeteren het leven van mensen! Media en politici moeten het zware werk doen. En laat ze dan ook gelijk onze publieke sector eren en ambtenaren op een voetstuk plaatsen. Die kiezen er bewust voor om minder te verdienen dan in de private sector, omdat ze het algemeen belang willen dienen.’
‘Daarnaast moeten we systematisch blootleggen welke invloed bedrijven en lobbygroepen uitoefenen op het Europese beleid – en duidelijk maken dat hun drijfveer zelden het algemeen belang is, maar altijd hun eigen winst. We moeten dat tegenwicht organiseren door ervoor te zorgen dat ook burgerorganisaties en maatschappelijke organisaties een plek aan tafel hebben.’
‘Er is momentum voor Europa om zelfstandiger te worden. Dat is de enige manier om uit deze democratische winter te komen. Als we niet uitkijken, wordt het nog kouder en winderiger.’